>11. Sınıf Dil ve Anlatım Ders Notları (2)

>

Büyük ünlü uyumu kuralı
Türkçe’de bir kelimenin sesli harfin ilki kalın ise devamı kalın, ince ise inceyle devam eder.
Örnek 1
Aam = Kalın sesten sonra kalın ses gelmiş, büyük ünlü uyumuna uyar.
Kitap = İnce sesten sonra kalın ses gelmiş, büyük ünlü uyumuna uymaz.

Büyük ünlü uyumuna aykırı olanlar; -ki, -ken, -leyin, -daş, -yol, birleşik isimlerde aranmaz.
Örnek 2
Ağlıyor = Büyük ünlü uyumuna uyar fakat ekinden dolayı (-yor) aykırıdır.
Vatandaş = Büyük ünlü uyumuna uyar fakat ekinden dolayı (-daş) aykırıdır.

Küçük ünlü uyumu kuralı
Bu kurala göre bir kelimede A,E,I,İ’den sonra A,E,I,İ, O,Ö,U,Ü‘den sonra A,E,U,Ü gelmesi gerekir.
Örnek 3
Horoz = Küçük ünlü uyumuna uymaz, fakat büyük ünlü uyumuna uyar.
Kitaplık = Küçük ünlü uyumuna uyar, fakat büyük ünlü uyumuna uymaz.
Efendi = Küçük ve büyük ünlü uyumuna uyar.
Çekmiyor = Küçük ve büyük ünlü uyumuna aykırı.

Ses Olayları
Sert sessizlerin benzeşmesi
Benzeşme olabilmesi için bir kelime f,s,t,k,ç,ş,h,p ünsüzleriyle biterse, gelen ek c,d,g ünsüzü ile başlarsa c,d,g = ç,t,k‘ye dönüşür.
Örnek 4
Güneş+den=Güneşten
Gelmiş+dir=Gelmiştir
Sözcük+de=Sözcükte
Türk+ce=Türkçe
Dost+ca=Dostça

Sessizlerin yumuşaması
P,ç,t,k ünsüzleriyle biten bir kelime ünlü harfle başlayan bir ek alırsa p,ç,t,k = b,c,d,g,ğ‘ye dönüşür.
Örnek 5
Kitap+a=Kitaba
Ağaç+a=Ağaca
Toprak+ı=Toprağı

Ulama
Bir kelime ünsüzle bitiyor ve noktalama işareti yoksa, ondan sonra gelen sözcük ünlü ile başlarsa ulama oluşur.
Örnek 6
Benim annem
Gülistan öncü

Ünlü düşmesi
Kelimede olan ünlü harfin aldığı bir ekle ünlü harfin düşmesidir.
Örnek 7
Çevir+e=Çevre
Alın+ı=Alnı
Beyin+i=Beyni
Karın+ı=Karnı

Ünsüz düşmesi
Kelimenin bünyesinde olduğu halde alınan bir ekle sessizin düşmesidir.
Örnek 8
Ufak+cık=Ufacık
Küçük+cük=Küçücük
Üst+teğmen=Üsteğmen

Ünlü türemesi
Kelimenin bünyesinde olmadığı halde oluşan ünlü sesin oluşmasıdır.
Örnek 9
Bir+cik=Biricik
Dar+cık=Daracık

Ünsüz türemesi
Kelimenin bünyesinde olmadığı halde oluşan ünsüz sesin ortaya çıkmasıdır.
Örnek 10
Af+et=Affet
His+et=Hisset
Hak+ı=Hak

  • Kaynaştırma harfleri de buna örnektir.
  • “n” kaynaştırma ünsüzü -de, -den hallerinde iki ünlü arasında olmadan gelir. 
Ünlü daralması
a,e ünlüsünden sonra gelen “yer” eki  ı,i,u,ü‘ye daralarak dönüşür. Bu olaya ünlü daralması denir.
Örnek 11
Başla+yor=Başlıyor
De+yecek=Diyecek
Bekli+yen=Bekleyen
Ye+yen=Yiyen
Aşınma
İki kelimenin yan yana gelmesiyle sesli harfin düşmesi;
Örnek 12
Kahve+altı=Kahvaltı
Ne+asıl=Nasıl
T yapım eki almış sözcüklerde yumuşamaz.
Örnek 13
Taşıt+a=Taşıta
Fiil köklerinde git ve et hariç yumuşama olmaz.
Örnek 14
At+ıl=atıl
Kop+ar=Kopar

Alıştırma 1
Önce baygın bir iniltiydi yamaçtan duyulan
Sonra bir gölge belirmişti kuş uçmaz yoldan
Köyümün titreterek bağrı yanık toprağını
İnliyor, baktım uzaktan görünen bir kağnı
Yukarıdaki metinde aşağıdaki hangi ses olayı yoktur?
A) Ünlü düşmesi B) Ünsüz düşmesi C) Sert ünsüzlerin yumuşaması D) Ünlü daralması E) Ünsüz benzeşmesi

Alıştırma 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ünsüz yumuşaması hem ünlü düşmesi vardır?
A) Akla gelen başa gelir.
B) Kurdun adı yaman çıkmış.
C) Her yiğidin gönlünde aslan yatar.
D) Kırlangıcın zararını biberden sor.
E) Keskin sirke kabına zarar.

Alıştırma 3
Aşağıdakilerden cümlelerin hangisinde kaynaştırma yoktur?
A) Asmanın altında gülerek konuşuyorlardı.
B) Yazın ırmakların suyu oldukça azalır.
C) Bahçeyi çitlerle örmüşler.
D) Daracık sokaklar bembeyaz evlerdir, Bodrumu Bodrum yapan.
E) Yazarın son öyküsü yayımlandı.

« 11. Sınıf Dil ve Anlatım Ders Notları (1)

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s